Wywiad, tak samo jak obserwację, traktuje się jako mało wartościowe narzędzie badawcze, głównie z uwagi na to, że ilość danych jakie można zebrać tą metodą jest stosunkowo mniejsza, przynajmniej jeżeli chodzi o nauki społeczne. Wolimy posługiwać się ankietą, danymi statystycznymi a po wywiad sięgamy jak jest już ku temu rzeczywista potrzeba. Zebranie i analiza wywiadów jest bardziej problematyczna. Niemniej jednak osobiście coraz bardziej przekonuję się co do tego narzędzia badawczego. Zwłaszcza jeżeli badania mają dotyczyć jakiejś zinstytucjonalizowanej grupy.
Wywiad, jako narzędzie badawcze sprawdza się zwłaszcza wtedy, kiedy pracujemy nad problemem badawczym. Dochodzenie do rzeczywistego problemu, jaki może nękać jakąś zorganizowaną zbiorowość, czyli de facto grupę wymaga nie tylko zorientowania się co do tego jak kształtuje się przestrzeń działań tych jednostek, wymaga więc nie tylko obserwacji, nie tylko badania procedur za sprawą analizy dokumentów ale również osobistego kontaktu z ludźmi, rozmowy z nimi bez czy też na jakiś określonych zasadach (bez lub z wcześniej przygotowanymi pytaniami). To głównie dzięki wywiadom można się dowiedzieć o kształcie zjawisk jakie zachodzą pomiędzy ludźmi oraz ewentualnym problemie społecznym. Oczywiście bardzo dobrzy byłoby gdybyśmy mieli do tego możliwość przeprowadzania analizy rozmów pomiędzy dajmy na to pracownikami, albowiem wywiady przeprowadzane przez osobę z poza społeczności, nawet jeżeli nie mają charakteru sformalizowanego nie powiedzą nam tyle ile dowiedzielibyśmy się śledząc rzeczywiste relacje. Dzięki wywiadowi można otrzymać odpowiedzi, które można potem jedynie interpretować i jeszcze raz interpretować uzyskując tym samym wgląd w sytuację.
Niemniej jednak wywiad niesformalizowany, czyli zwykła rozmowa, zorganizowana najlepiej w ten sposób aby wyglądała na niewymuszoną da nam lepsze wyniki aniżeli specjalnie zorganizowany i sformalizowany w celach badawczych, czy ankieta. Tylko rozmowa, najlepiej przeprowadzona przez osobę zaufaną pozwoli nam skrócić drogę dochodzenia do istoty problemu społecznego, jeżeli taki zaistniał w danej organizacji.
Jak przekonuje Szumski wywiad jest tą metodą czy też jeżeli mamy już plan narzędziem badawczym, który pozwala badaczowi na poznanie zjawisk występujących w świadomości badanych, czyli można dzięki temu poznać wyobrażenia, uczucia, motywację, zamiary, przekonania itp. refleksje innych osób. [Szumski, s. 131]
Jak już to podkreśliłem, najlepiej byłoby, gdyby wywiad pozostawał metodą, niemniej jednak badacz musi spełnić swój cel, a więc odnaleźć i opisać istotę problemu, z którym przyszło mu się zmierzyć, tak więc musi „wyciągać” od respondenta potrzebne mu informacje, czego dokonuje nakierowując rozmowę w pożądanym kierunku. Jeżeli wywiad jest sformalizowany, a respondent wie, że uczestniczy w badaniu, to prowadzący wywiad może jawnie zadawać nowe pytania, nie dbając szczególnie o prowadzony dialog. Jeżeli jednak wszystko odbywa się na zasadach tajnych, wtedy też przydaje się wiedza psychologiczna i umiejętności prowadzenia rozmowy. Jak pisze Szumski za W.J. Goode i P.H. Hatt, wywiad jest pewnym procesem, w którym badający stara się oddziaływać na badanego stawianymi pytaniami i skłaniać go do udzielenia odpowiedzi na temat będący przedmiotem badań. Dodałbym do tego, że nie można przy tym za bardzo narzucać się, bo możemy usłyszeć kłamstwo. Warto przy tym podkreślić jeszcze potrzebę czy to szybkiego zapisywania odpowiedzi z odpowiednimi wnioskami po rozmowie czy też po prostu jej nagrywania.
Najprostszym do przeprowadzenie jest wywiad nieskategoryzowany, jest to bowiem zwykła rozmowa. Fakt ten jednak sprawia, że jest to metoda, która skutkuje tylko wtedy, kiedy jesteśmy bardzo dobrze przygotowani do rozmowy, czyli posiadamy odpowiednie umiejętności. wywiadem nieskategoryzowanym posługują się osoby o bogatej i ugruntowanej wiedzy na temat badanego zjawiska, ci co wiedzą jaki jest dokładnie cel badań i jak cel ten mogą osiągnąć poprzez właściwe manipulowanie rozmową. Tak więc mimo iż jest to najprostsza w zastosowaniu metoda, tak jest to metoda, która skutkuje jeżeli prowadzący wywiad ma duże doświadczenie badawcze. Zawsze, kiedy myślę o zastosowaniu tego narzędzia badawczego wyobrażam sobie starego psychologa siedzącego za ciężkim dębowym biurkiem. Jak każdy wywiad, także wywiad nieskategoryzowany wymaga szybkiego zanotowania najważniejszych aspektów rozmowy. Jeżeli taka "rozmowa" ma charakter jawny, tzn. jeżeli respondent wie, że jest badany, wtedy też osoba prowadząca wywiad może notować w czasie badania. Jeżeli jednak wywiad ma charakter tajny, rozmowa powinna być nagrywana (co jest niestety niemoralne, jeżeli nie wie o tym respondent) lub szybko opisywana po odbyciu wywiadu. Jeżeli chcemy zachowywać się godnie musimy zatem pogodzić się z prawdopodobieństwem utraty wielu informacji, które przeoczymy. Dlatego też dla mniej wprawionych graczy zaleca się stosowanie wywiadu jawnego lub też stosowanie wywiadu tajnego ale wykorzystywanie go w późniejszej fazie badania, kiedy już dobrze wiemy czego szukamy i na co mamy zwracać uwagę.
Dobrze jest chociaż podpierać się listą problemów, które chciałoby się poruszyć. Lista może być oczywiście zapisana w naszej pamięci. Problem z wywiadem częściowo skategoryzowanym polega jednak na tym, że dążąc do realizacji planu trzeba uważać, aby nie przegapić czegoś istnego co wynikałoby z dalszego toku nieukierunkowanej rozmowy. Taką listę warto jednak mieć, pozwala ona "obudzić" rozmowę, jeżeli tam umiera.
Wywiad skategoryzowany, czyli jak jak to mówię "ankieta z pytaniami otwartymi" do której oczywiście można dodać kilka pytań zamkniętych, na przykład o wiek, skład rodziny, których nie trzeba zadawać bezpośrednio jako zamkniętych, ale zaznaczać, w razie usłyszenia czegoś co takowy stan sugeruje. Oczywiście takie pytanie można uzupełnić, pytając na przykład: "mówił Pan, że ma jedną siostrę, a inne rodzeństwo?" Niemniej jednak mówimy o wywiadzie skategoryzowanym, w przypadku którego zastrzega się, co bardzo ważne, aby zadawać te same pytania, w tej samej kolejności, najlepiej w takim samym tonie wszystkim badanym respondentom.Dominują dwa problemy w przypadku wywiadu skategoryzowanego. Pierwszy z nich polega na tym, że respondenci odpowiadają zazwyczaj skrótowo, przez co uszczuplają ilość materiału badawczego, a po drugie co wiąże się z pierwszym problemem, należy przygotować zestaw właściwych pytań, nie tylko właściwych ze względu na cel badania, ale również ze względu na potrzebę przeprowadzenia wywiadu, który będzie dawał bogaty materiał do badań. Wybór pozostawiam Państwu, uczulając jednocześnie, że wybór ten nie jest niezależny i zależy w głównej mierze o charakteru badania.
Współcześnie nie powinno być już chyba wątpliwości co do słuszności podziału wywiadów na wywiady ustne jak i pisemne. Dziś, mając do dyspozycji internet można przeprowadzać wywiady za pomocą czatu, jak i poczty email. Wcześniej wywiad pisemny można było przeprowadzić jedynie za pomocą poczty tradycyjnej. Jeżeli bowiem myśli się o pisemnym udzielaniu odpowiedzi na postawione w ten sam sposób pytania, to jest to już inne narzędzie badawcze określane mianem ankiety. Różnica pomiędzy wywiadem a ankietą polega na tym, że w czasie wywiadu zachodzi interakcja pomiędzy prowadzącym wywiad a respondentem. Natomiast w przypadku ankiety takiej, powiedzmy „bezpośredniej” interakcji nie ma.
Stosowanie wywiadów pisemnych zwłaszcza dzięki przyspieszeniu komunikacji staje się coraz częstsze. Jest to metoda, która sprawdza się zwłaszcza wtedy, kiedy przeprowadzamy badania panelowe, a więc ograniczamy swoją grupę badawczą do osób o pożądanych przez nas cechach. Niemniej jednak również wtedy, kiedy naszym zamiarem jest badanie „środowiska internetowego” jeżeli w ogóle tak można określić osoby komunikujące się w danej przestrzeni wirtualnej.
Stosowanie wywiadów pisemnych ma swoje zalety, jak i wady. Zaletą jest niewątpliwi możliwość wracania do udzielonych pytań i otrzymanych odpowiedzi. Jest to duży in plus jeżeli chodzi o analizę. Wadą tej metody jest natomiast ograniczona możliwość stosowania obserwacji, sposobu zachowania się a w tym zmian fizjologicznych, gestów, wzroku. Trzeba też założyć, że osoba, z którą rozmawiamy, jest tym za kogo się podaje, jeżeli na tym nam zależy. To co jest zaletą wywiadu ustnego stanowi wadę wywiadu pisemnego i przeciwnie.
Wywiady indywidualne charakteryzują się przede wszystkim tym, że są przeprowadzane z jedną osobą. W tym miejscu więcej uwagi chciałbym poświęcić wywiadom grupowym. Wywiad grupowy, jak sama nazwa wskazuje polega na tym, że prowadzący przeprowadza wywiad z kilkoma osobami. Celem wywiadu grupowego jest wywołanie dyskusji ukierunkowanej na przedmiot badania. Zaletą wywiadu grupowego jest więc możliwość wywołania małej burzy mózgów na określony temat. W tak ukierunkowanej dyskusji można usłyszeć opinię różnych osób. Jeżeli jest to zbiorowość osób niepowiązanych ze sobą a prowadzący wywiad, tzw. moderator dyskusji rozmawia na tematy nie stanowiące „tabu” to efekt takiego badania może być bardzo dobry. Problem stanowią oczywiście kwestie powiązań i różnic społecznych pomiędzy jednostkami. Przejawy struktury i hierarchii grupowej mają negatywny wpływ na wynik dyskusji, hamują bowiem udział tych osób, które czują się, z tych czy innych powodów bardziej skrępowane.
Wywiad grupowy wymaga więc doboru odpowiedniej grupy badawczej, przede wszystkim muszą to być osoby niepowiązane ze sobą. Ponadto, stosowanie tej metody wymaga kwalifikacji moderatora dyskusji. To głównie od prowadzącego zależy wynik badania. Ponadto warto zadbać o to aby cała rozmowa została nagrana. Chodzi tu nie tylko o nagranie dźwięku ale również obrazu, albowiem obserwacja może pozwolić na wyciągnięcie dodatkowych wniosków.
Jak pisze Janusz Szumski, wśród wywiadów wyróżnić można taką ich specyficzną odmianę, jak wywiady panelowe [Szumski, s. 135]. Wywiady panelowe przeprowadza się na dwa różne sposoby. Pierwszy sposób przeprowadzania wywiadów w sposób panelowy polega na tym, że prowadzących na zmianę przeprowadza wywiad z jednym respondentem. Wywiady przeprowadza się przed i po zaistnieniu badanego zjawiska. Jak pisze Janusz Szumski, celem takiego wielorazowego wywiadu jest stwierdzenie, jaki wpływ na prezentowane opinie i postawy respondenta (ów) ma upływ czasu oraz inne oddziaływania środowiskowe itp. oraz jakie czynniki mogą kształtować niezmienność prezentowanych opinii i postaw.
Wywiady panelowe pierwszego rodzaju, w których przed i po pojawieniu się badanego zjawiska z jednym respondentem wywiad przeprowadza w sposób niezależny kilku prowadzących, można sobie uświadomić przywołując obrazek policyjnych przesłuchań, kiedy raz jeden a raz drugi policjant przesłuchuje tę samą osobę. Dzięki takiemu postępowaniu badawczemu dwóch prowadzących może zebrać różne dane i porównać je ze sobą. Jak wiadomo bowiem żadne narzędzie badawcze nie jest wolne od subiektywizmu osoby posługującej się narzędziem badawczym. Dzięki temu, że wywiad przeprowadza kilku prowadzących można zebrać o wiele więcej danych. Jeżeli respondent "uniezależni" się od manipulacyjnego wysiłku ukierunkowania rozmowy jednego prowadzącego, drugi prowadzący może "rozgryźć" respondenta i uzyskać potrzebne dane.
Drugi sposób przeprowadzania wywiadów panelowych polega na odwrotnej zasadzie. Tym razem występuje jeden prowadzący i kilku respondentów. W dwóch przedziałach czasowych, przed i po zaistnieniu badanego zjawiska prowadzący przeprowadza indywidualne wywiady z kilkoma respondentami o pożądanych cechach. Dzięki takiemu sposobowi przeprowadzania wywiadów można zebrać wiele różnych opinii.
S. Szumski. 1999. Wstęp do metod i technik badań społecznych. Katowice: Wydawnictwo Śląsk.