Metodologia: Podstawowe informacje o obserwacji

Pisałem ostatnio o wywiadach. Jak zaznaczyłem, wywiadom bardzo często towarzyszą obserwacje. Tylko w przypadku wywiadów pisemnych są one bardziej ograniczone. Obserwacja jest podstawową metodą badawczą. Chcąc czy nie chcąc zawsze obserwujemy. Niemniej jednak, jak pisze Janusz Szumski w niektórych przypadkach nasze zainteresowania danymi spostrzeżeniami idą jeszcze dalej, staramy się np. wyjaśnić ich genezę i istotę, poznać bliżej to, co jest ich przyczyną itd.[Szumski, s. 122]. Obserwacja rozpoczyna się więc w momencie, kiedy postrzegane przez nas zjawiska zaczynają nas bardziej interesować, kiedy koncentrujemy się na jakiś zjawiskach i dokonujemy ich analizy. Obserwacja jest to więc postrzeganie planowe.

Obserwacja to najbardziej elementarna metoda badawcza, od niej wszystko się zaczyna i na niej wszystko się kończy. Obserwacja wchodzi w skład każdej innej metody badawczej. Przy czym w porównaniu z innymi metodami obserwacja jest najbardziej subiektywną ze wszystkich metod. Nasze zmysły i nasz intelekt postrzegają świat zewnętrzny przez pryzmat naszych stereotypów. Dlatego też jak pisze Szumski w procesie obserwacji istotną rolę odgrywa: zarówno sprawność zmysłów danego człowieka jak i jego intelekt, jego oczekiwania, pragnienia i uczucia. [Szumski, s. 123]

To stereotypy sprawiają, że jak pisze Szumski, kiedy patrzymy się po prostu na dany przedmiot - to ten przedmiot tylko widzimy. Stereotypy - jako uproszczone i skrótowe wyobrażenia - prowadzą do powstawania w świadomości ludzi obrazów, będących realnym ale niepełnym odbiciem otaczających nas ludzi, rzeczy, procesów, i zjawisk istniejących zarówno w przyrodzie, jak i w społeczeństwie. Jak dalej pisze Szumski, ludzie dostrzegają to co potwierdza ich stereotyp, i z kolei nie widzą tego co jemu przeczy. Stereotypy nie tylko upraszczają, ale i fałszują nasze postrzeżenia.[Szumski, s. 123] Dlatego też mimo iż obserwacja jest elementarną metodą badawczą jest najmniej „naukowa”.

Obserwacja jest najbardziej subiektywną metodą badawczą. Przy czym obserwacja jest elementarnym aspektem każdego badania, dlatego też umiejętne posługiwanie się tą metodą jest niezbędne do prawidłowego przeprowadzania badań.

Podkreślenia wymaga to co umiejętna obserwacja "wyciąga" - jak pisze Szumski - umiejętność odczytywania subiektywnych znaczeń obserwowanych zachowań badanych osób i ukazywania obiektywnych funkcji, jakie z tymi zachowaniami łączy się w danym społeczeństwie. [Szumski, s. 124] Należy zrozumieć, że nie tylko nasza obserwacja jest niedoskonała przez to, że nasze postrzeganie, nawet jeżeli jest zaplanowane i ukierunkowane, opiera się na stereotypach. Do tego to co obserwujemy, jeżeli chodzi o obserwację stosunków społecznych, ma subiektywne znaczenie, które trzeba zrozumieć i wyeliminować aby odkryć "obiektywną funkcję", czyli to co rzeczywiście znaczy dane zachowanie i jaki rzeczywisty będzie miało wpływ na inne zjawiska.

Jak pisze Szumski obserwacja dostarcza nam pierwotnych informacji o świecie. Rezultaty obserwacji stanowią pierwsze przesłanki czynności poznawczych człowieka. Dlatego obserwacja jest jedną z najważniejszych metod otrzymywania informacji o świecie, a zdolność obserwacyjna i spostrzegawczość jest jedną z najważniejszych cech badacza. [Szumski, s. 124] Aby w sposób umiejętny posługiwać się obserwacją należy przestrzegać kilku podstawowych zasad:

1. trzeba obserwować z premedytacją;
2. trzeba planować obserwację;
3. obserwacja musi być celowa;
4. obserwator musi być aktywny;
5. i obserwacja musi być prowadzona w sposób systematyczny.

Jeżeli chcemy obserwować z premedytacją, to obserwację musimy poprzedzić określeniem w pełni i szczegółowo zadania. Oczywiście ów premedytacja, czyli zadanie szczegółowo i w pełni określone jest działaniem, w obrębie którego elementarne miejsce zajmuje sama obserwacja. Niemniej jednak obserwacja ta ma charakter metodologiczny i naiwny. Pozostawmy jednak to zagadnienie na boku, powiedzmy tylko, że obserwację trzeba planować co ma z tym związek. Obserwację trzeba planować zgodnie z planem odpowiadającym celowi badania. Plan jest potrzebny głównie dlatego, że dzięki wcześniejszemu "zastanowieniu się" nad przebiegiem obserwacji i jej miejscem w całym procesie badawczym można po pierwsze uniknąć chaosu, a po drugie można, jak pisze Szumski wykluczyć luki w obserwacji i pozwala skoncentrować się na tym, co najważniejsze i najbardziej istotne w zamierzonych badaniach. [Szumski, s. 125] Z zaplanowaniem obserwacji związana jest również potrzeba określenia celu obserwacji.

Dwie ostatnie kwestie umiejętnej obserwacji, aktywność obserwatora i systematyczność obserwacji w sposób istotny moim zdaniem wpływają na jakość obserwacji. Aktywność obserwatora powinna polegać na tym, że obserwator nie analizuje biernie wszystkiego co obserwuje, lecz stosuje selekcję , poszukuje interesujących go cech przedmiotu, wykorzystując do tego cały zapas posiadanej wiedzy i doświadczenia. Systematyczność obserwacji natomiast jest chyba najczęściej zaniedbywaną kwestią. Obserwacja nie może być postrzeganiem przypadkowym, musi być ciągle i do znudzenia powtarzana. Obserwacji nie można dokonywać jednorazowo, wymaga czasu i wielokrotnego powtarzania.

Obserwacja jest elementarnym aspektem każdego badania. Niemniej jednak obserwacja ma charakter subiektywny i tylko umiejętnie przeprowadzana oraz dopasowana do badania może się stać czymś bardziej niż tylko koniecznym. W badaniach obserwację można wykorzystać na kilka sposobów, można obserwować w sposób tajny lub jawny, kontrolowany lub niekontrolowany, albo w sposób bezpośredni lub pośredni.

Obserwacja bezpośrednia to obserwacja, w której obserwator uczestniczy w sposób bezpośredni. Dzięki temu może wykorzystywać również inne metody badawcze, takie jak wywiad, ankieta czy eksperyment. Natomiast w przypadku obserwacji pośredniej obserwator „ukrywa się” za innym narzędziem badawczym, przez co jego możliwości są ograniczone. Jak pisze Szumski, ogranicza się on do tego, aby wykorzystać do swoich celów badawczych wcześniej zgromadzone dane, jakie zawarte są na przykład w sprawozdaniach, archiwach, dokumentach, [Szumski, s. 126] czy też na przykład nagranych filmach. Obserwator nie uczestniczy więc w zbieraniu danych i nie ma wpływu na ich powstawanie, musi więc zaufać, że badane dane przedstawiają „prawdziwe” informacje.

Obserwacja może być ponadto kontrolowana albo niekontrolowana, lub też lepiej nieskategoryzowana. Nie chodzi tu bowiem o to, że obserwacja może być nieprzemyślanym postrzeganiem, ale że obserwacja może być przeprowadzana bez narzędzi systematyzujących. Jak słusznie zauważa Szumski, na podstawie tak przeprowadzonej obserwacji trudno byłoby powtórzyć i zweryfikować wyniki badania. [Szumski, s.127] Innym niedostatkiem obserwacji nieskategoryzowanej jest także to, że przecież obserwację trzeba powtarzać (systematyczność), a dzięki notatkom będzie można kumulować i selekcjonować spostrzeżenia. Obserwacja kontrolowana, na przykład za pomocą dzienniczka, kwestionariusza, powtarzania schematów i utrzymywania założonych norm daje zatem możliwość rzeczywistego włączenia obserwacji w pakiet wykorzystywanych metod badawczych.

Ostatecznie obserwację można podzielić na jawną i ukrytą. Moim zdaniem we wczesnej fazie badania najlepiej jest stosować obserwację ukrytą, tak aby jak najwięcej dowiedzieć się o „naturalnych” i „nieskrępowanych” zachowaniach jednostki czy badanej zbiorowości.

J. Szumski. 1999. Wstęp do metod i technik badawczych. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.