Zobacz metodologia: Miejsce obserwacji w procesie badawczym
Notatki należy uzupełniać po zakończeniu obserwacji. Raporty muszą być wyczerpujące. Codziennie wieczorem należy więc sporządzać sprawozdanie. Jak podpowiadają W. J. Goode i P.K. Hatt bardzo ważne jest notowanie szczegółów we wczesnej fazie pracy w terenie, gdyż potem wiele z tych szczegółów stanie się oczywiste i przestanie być zauważalne. [s. 53] O problemie "przyzwyczajania się" pisałem już wcześniej podejmując problematykę techniki obserwacji uczestniczącej. W miarę przyswajanie sobie "poprawnych" sposobów zachowania się zaczynamy uważać, je za oczywiste, wydają nam się całkowicie naturalne, wskutek czego często nie zwracamy uwagi na wiele ich szczegółów. Będą to zjawiska tak dla nas powszechne, że aż nie warte naszej uwagi. [s.50] Obserwacja musi więc wiązać się z jakimkolwiek sposobem odnotowywania tego co obserwujemy i uzupełniania szczegółowo po dokonaniu obserwacji.
Notatkami trzeba się zajmować. Trzeba je przeglądać, uzupełniać o własne uwagi, analizować i podciągać pod odpowiednie kategorie (problemy badawcze). Jak słusznie zauważają W. J. Goode i P.K. Hatt analiza notatek może wykazać, że w czasie notowania położono nacisk na dane innego rodzaju, na mniej ważne aspekty badania. To pod jakim kątem został zebrany materiał można osądzić dopiero po jego uporządkowaniu. Dzięki analizie notatek można naprawić popełnione błędy jeszcze w czasie trwania obserwacji. Co więcej jak piszą W. J. Goode i P.K. Hatt stałe próby porządkowania obserwacji mogą pomóc w wyodrębnieniu nowych kategorii, jak i nowych zagadnień powiązanych z dotychczasowymi. [s. 54]
Wspomniałem o tym, że obserwacje można uzupełniać własnymi spostrzeżeniami. interpretacje powinny być jednak wyraźnie oddzielone od obserwacji. Należy odnotowywać je na marginesie lub też w formie odnośników.
Niemniej jednak kontrolowanie obserwacji poprzez książeczkę z obserwacji terenowych
lub dzienniczek jest mniej systematyczne aniżeli kontrolowanie obserwacji poprzez stosowanie formularzy czy też kwestionariuszy. Formularz może być praktycznym uzupełnieniem dzienniczka i powinien zostać przygotowany chociażby w zarysie przed rozpoczęciem badania. Jak piszą W. J. Goode i P.K. Hatt zwykle zawierają one takie podstawowe rubryki, jak wiek, płeć, liczba członków rodziny, dane zawodowe, wyznanie, dochód, hierarchia władzy model rodziny itp.
Oprócz formularzy można korzystać z kwestionariuszy, w których pisze się podstawowe pytania na które szuka się odpowiedzi. Można także stosować różne mapy w celu odnotowywania ruchów ludzi, odległości miejsc zamieszkania, lub w celu zanotowania szczegółowych danych w ich kontekście przestrzennym. Jak piszą W. J. Goode i P.K. Hatt warto również rysować socjogramy w celu precyzyjnego oznaczania związków sąsiedzkich, sympatii i antypatii lub też struktury oddziaływań między poszczególnymi jednostkami. Niesformalizowane metody obserwacji można uzupełniać za sprawą takich narzędzi jak szczegółowe kwestionariusze czy testy psychologiczne i socjologiczne. [s. 55]
W. J. Goode i P.K. Hatt, Obserwacja. W: S. Nowak, 1965. Metody badań socjologicznych. Warszawa: PWN.