Edukacja zdrowotna – wprowadzenie do problematyki profilaktyki chorób zakaźnych


Można założyć, że główną przyczyną wyłaniania się problematyki edukacji zdrowotnej, jako dość nowej subdziedziny pedagogiki jest współczesny rozwój wszelkich nauk. Za specjalizacją w tej gałęzi pedagogiki stoi być może chęć poznania przyczyn i skutków wykształcenia w społeczeństwie autonomicznej umiejętności dbania o zdrowie. Nurt ten łączyć powinien w sobie zagadnienia wszystkich dotychczas poznanych nauk, wyniesionych z nich powszechnie przyjmowanych praw, a w szczególności sięgać się winno w woli jej pogłębienia i poszerzenia do osiągnięć pedagogiki, medycyny, socjologii, filozofii.
Na ślady edukacji zdrowotnej możemy już natrafić w samej pedagogice, gdzie skupienie pada na wykształcenie fizyczne, w socjologii poruszającej problematykę medyczną oraz w samej medycynie, gdzie rozważania się tematykę chorób łącząc ją tu i ówdzie bardziej, a gdzie indziej mniej przypadkowo z kwestią społeczną.
Problematyka edukacji zdrowotnej jest współcześnie jeszcze dość okrojona, niemniej jednak tematyka i wiążące się z nią zagadnienia rodzą się coraz liczniej za sprawą wzrostu świadomości naukowej co do pozytywnych skutków wychowywania społecznego.
Jednym z zagadnień pasującym do nurtu wychowania zdrowotnego społeczeństwa może być profilaktyka, czyli „działania mające na celu zapobieganie niekorzystnym zjawiskom, zwłaszcza chorobom1 zakaźnym, takim jak na przykład grypa. Zapobieganie należy odróżnić od przeciwdziałania, zapobieganie to bowiem działanie zanim konieczne będzie przeciwdziałanie, zapobieganie to działanie zapobiegające pojawieniu się choroby. Tym samym w pedagogice edukacyjnej skierowanej w stronę zapobiegania pojawienia się chorób zakaźnych, takich jak grypa należy być nastawionym na szukanie odpowiedzi wobec pytania, co musimy wiedzieć i co możemy zrobić aby nie doszło do pojawienia się choroby? Jeżeli już dojdzie do zjawiska zarażenia się grypą, wszelkie nauki dotyczące zapobieganie zastąpić należy problematyką przeciwdziałania, bowiem przeciwdziałać znaczy „działać w kierunku przeciwnym jakiejś sile działającej2.
Tak okrojona problematyka w nurcie edukacyjno-zdrowotnym wymusza dążenie do teoretycznego i praktycznego poszukiwania praw mających rzeczywiste znaczenie dla społecznej świadomości wychowawczej. Tym samym, mając na uwadze przede wszystkim studentów pedagogiki, należy badać tę kwestię. Poprzez badanie należy mieć na myśli przede wszystkim obserwację rzeczywistości społecznej oraz łączenie dotychczas zgromadzonej wiedzy w nurcie problematyki edukacyjno-zdrowotnej okrojonej do problemu profilaktyki chorób zakaźnych. Studia teoretyczne muszą zatem być tematycznie ukierunkowane. Można w tym celu zacząć od rozpisywania własnej koncepcji problematyki profilaktyki chorób zakaźnych w nurcie edukacyjno-zdrowotnym i rozbudowywać ją o wiedzę społeczną i ścisłą wiążącą się z tym problemem. Niemniej ważna jest systematyczna obserwacja zjawisk życia społecznego, stosunków społecznych w których pojawiają się choroby zakaźne. Proponuje się w pierwszej kolejności zapoznanie się z dotychczas poznanymi prawami, aby móc świadomie je obalać, lub też dostarczać kolejnych dowodów na ich słuszność.
Bardzo dużym bogactwem cieszy się dotychczas zgromadzona wiedza medyczna z zakresu profilaktyki chorób zakaźnych, takich jak na przykład grypa. Należy szukać teoretycznego i praktycznego poznania zapobiegania pojawieniu się tzw. ognisk grypy, bowiem grypa jest chorobą przenoszoną drogą oddechową, pojawienie się ogniska choroby w jednym miejscu skutkować może wzrostem liczby przypadków zachorowań do pandemii i epidemii. Jedną z prawidłowości wynikającej z właściwości grypy, jaką jest zaraźliwość poprzez drogi oddechowe, jest fakt, że na gęsto zaludnionym terenie liczba zakażeń może rosnąć bardzo szybko. Studiowanie wiedzy medycznej odnoszącej się nie tylko do indywidualnych przypadków, ale także kwestii środowiskowego i społecznego rozpowszechniania się chorób zakaźnych musi być ukierunkowane na poszukiwanie zagadnień na mocy których będzie można wysuwać przypuszczenia odnośnie możliwości zapobiegania pojawianiu się grypy u indywidualnej jednostki, jak i pojawianiu się ognisk. Tak więc poszukiwanie przypuszczeń odnośnie możliwości profilaktycznego działania wobec człowieka należy uzupełniać o kwestię warunków grupowych, tzn. takich jak ekologiczne, demograficzne, społeczne właściwości środowisk skupisk ludzkich. Tym samym wysiłki naukowe należy skierować w stronę rozpoznawania momentu inicjacji chorobowej, właściwości cechujących organizm ludzki w otaczającym go środowisku, a następnie szukać, posługując się do tego nagromadzoną wiedzą teoretyczną i praktycznym sprawdzaniem w rzeczywistości możliwości skutecznego działania zapobiegającego pojawieniu się przypadków choroby i ognisk. Nie należy przy tym kłaść dużego rozróżnienia co do kwestii indywidualnych przypadków i ognisk, można raczej założyć, że pojawienie się ognisk, jest wynikiem zależności międzyosobowych i jest to szerszy kontekst społeczny wniosków zaobserwowanych w indywidualnych jednostkach, diadach, triadach i liczniejszych ogniskach chorobowych. Studiowanie przypadków i obserwacja szerszego kontekstu społecznego w nurcie edukacji społecznej winna być nastawiona na uzyskanie wniosków profilaktycznych, tak więc w gruncie rzeczy, za postawę do wniosków powinny również służyć indywidualne jednostki u których choroba się nie pojawia i całe środowiska społeczne, które nie ulegają zakażeniu.
Edukacja zdrowotna mająca na celu zapobieganie pojawieniu się choroby zakaźnej musi polegać także na uświadamianiu ludzi o prawach i prawidłowościach dotyczących metodyki zapobiegania pojawieniu się choroby. Dlatego też także owa metodyka zapobiegania zakażeniu taką chorobą jak grypa musi być studiowana, a nagromadzona wiedza potwierdzana w badaniach empirycznych. Metody zapobiegania zarażeniu wirusem grypy muszą być przede wszystkim skuteczne. W tym celu edukacja zdrowotna powinna zmierzać zwłaszcza do oddzielenia profilaktyki skutecznej od działania mało skutecznego. W metodyce tej kryje się jednak wiele niuansów na które badacz powinien być uczulony, ot choćby siła przekonania ludzi do magicznych receptur, która prowadzi ich do stanów wyleczenia. Pomocne w osiągnięciu stanu równowagi w klasyfikowaniu skuteczności mogą okazać się nie tylko nauki medyczne, ale także etyka, której celem jest szukanie właściwego wartościowania. Niemniej jednak i w przypadku poszukiwania prawdy co do metod zapobiegania zakażeniu grupą wzorować się winno na własnych badaniach empirycznych.
W rozważaniach nad metodyką zapobiegania pojawieniu się grypy pod uwagę można wziąć przede wszystkim dwa aspekty, po pierwsze cechy odpornościowe organizmu, a po drugie właściwości środowiska otaczającego człowieka. Chcąc odkryć odpowiednie metody profilaktyki grypowej można zwrócić uwagę na cechy odpornościowe organizmu, wśród których najprostsze wynikają z wieku, przebytych chorób itp. „Szczególnie niebezpieczny przebieg ma grypa u osób: powyżej 65 roku życia, u dorosłych i dzieci z przewlekłymi chorobami metabolicznymi, chorobami serca, nerek, płuc, niedoborami immunologicznymi jatrogennymi czy też wtórnymi jak HIV, u dzieci i u młodzieży (od 6 miesiąca do 18 roku życia przy długotrwałej terapii salicylanami może wystąpić zespół Reye'a) oraz kobiet ciężarnych”3 Jak widać szukanie odpowiedzi o edukowanie społeczeństwa co do możliwości zapobiegania pojawieniu się grypy musi być ukierunkowane przynajmniej z uwagi na wielkość konsekwencji, co do grupy docelowej o danych cechach organizmu wpływających na jego odporność. Niemniej ważne staje się poszukiwanie metod zapobiegania pojawieniu się choroby zakaźnej, takiej jak grypa w środowisku życia społecznego. Wszystkie te aspekty łączą się w rozwój procesu epidemicznego zwany również ogniwami łańcucha epidemicznego, który jest ściśle uzależniony od wystąpienia odpowiednich warunków wynikających z właściwości człowieka i społeczeństwa. Eliminowanie elementów procesu epidemicznego uniemożliwi szerzenie się choroby zakaźnej. Za pierwszy element, tzw. pierwsze ogniwo uznaje się aktywne źródło zakażenia, za drugie - aktywne drogi i mechanizmy szerzenia się zakażenia, a za trzecie - osoby wrażliwe na zakażenie. Tak więc unieszkodliwienie źródła, przecięcie dróg, a także wzrost odporności osób wrażliwych na zakażenie, a zwłaszcza działanie na rzecz wychowywania odporności osób wrażliwych na zakażenie jest najskuteczniejszym działaniem profilaktycznym. Dlatego też do jednych z pierwszych celów poszerzania problematyki edukacji zdrowotnej w kontekście profilaktyki chorób zakaźnych może być poszukiwanie metod właściwych do wzrostu odporności organizmu i sposobów na budowanie świadomości społecznej co do wartości tych metod.4
Literatura

1. Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 2006.
2. Z. Dziubka, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000.
3. W. Magdzik, D. Naruszewicz-Lesiuk, A. Zieliński, Choroby zakaźne i pasożytnicze, epidemiologia i profilaktyka, Wydawnictwo e- medica press, Bielsko-Biała 2007.
4. B. Kassura, J. Januszkiewicz, Choroby zakaźne i inwazyjne, podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1985.
5. W. Piątkowski, Zdrowie, choroba, społeczeństwo, Studia z socjologii medycyny, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2004.
1Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 2006, s. 742.
2Ibidem., s. 755.
3M. Olszyńska-Krowicka, Grypa, [w:] Z. Dziubka, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, s. 221
4W. Magdzik, Zapobieganie i zwalczanie chorób zakaźnych, [w:] Z. Dziubka, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2000, s. 496.